U vindt ons ook op
U aangeboden door

Bosch spreekt in beelden

Wilgefortis door Jheronimus Bosch

Wilgefortistriptiek, ca. 1495–1505 Venetië, Gallerie dell’Accademia. Foto Rik Klein Gotink en beeldverwerking Robert G. Erdmann voor het Bosch Research and Conservation Project. Klik om te vergroten.

Op vrijdag 12 februari is in ’s-Hertogenbosch de Jheronimus Boschtentoonstelling geopend. In het Noordbrabants Museum is zo’n 80 procent van Bosch’ werk bijeengebracht, terug in de stad waar hij werd geboren, werkte en uiteindelijk ook stierf. Wie Bosch precies geweest is, blijft ook na jaren onderzoek een mysterie. Zijn boodschappen zijn echter kraakhelder.

Bosch verbeeldde vaak Bijbelse vertellingen. In die tijd niet ongewoon; kunst was een geliefde vorm om een verhaal over te brengen aan het veelal laaggeletterde volk. Een van Bosch’ werken toont een vrouw aan het kruis. Over dat schilderij bestond lang onzekerheid. Het kon Christus niet zijn, maar wie dan wel? Wilgefortis misschien?

Wilgefortis
Voor wie het verhaal niet kent; haar vader dwingt Wilgefortis te trouwen met de Siciliaanse koning. De jonge Portugese prinses Wilgefortis wil echter in dienst van de Heer leven als non. En dus vraagt zij God om een oplossing. Pardoes krijgt zij baardgroei, waarop de koning onmiddellijk afziet van het huwelijk. Haar vader is zo woest dat hij zijn dochter voor straf aan het kruis laat nagelen.

Heldere oproep
Het zou dus deze ‘baardheilige’ kunnen zijn die Bosch hier centraal stelt. Op het schilderij in de Gallerie dell’Accademia in Venetië is echter geen spoor van beharing te zien. Tot aan de restauratiewerkzaamheden van het Bosch Research and Conservation Project. De onderzoekers knappen het kunstwerk op, en – jawel hoor: een oude verflaag toont nu een voorzichtig baardje.

Rebus
Een andere, treffende vorm van beeldcommunicatie toont Bosch in één van zijn tekeningen. Deze heeft de vorm van een rebus. We zien bomen met oren en een grasveld met ogen. Precies zo luidde een spreekwoord uit zijn tijd: ‘Het bos heeft oren en het veld heeft ogen.’ In het midden van de tekening zien we de uil die in vrijwel al Bosch zijn kunstwerken opdduikt.

Armzalige geest
De toeschouwer zal in die tijd geen moeite hebben gehad om het kunstwerk te interpreteren. Bosch had een glasheldere oproep tot waakzaamheid en voorzichtigheid gemaakt. Hij schreef er nog een aardige tekst boven in het Latijn, de wereldtaal van die dagen. “Armzalig is de geest die steeds gebruik maakt van inventies van anderen en zelf niets bedenkt.”

Graphic novels
Zou die schriftelijke toevoeging een sneer zijn geweest naar de vele kunstenaars die iets te letterlijk in Bosch’ voetsporen probeerden te treden? We weten het niet. Maar fascinerend is het wel. Want met zijn krachtige beeldtaal was Bosch zijn tijd ver vooruit. Of, zoals recensent Stefan Kuiper in De Volkskrant suggereert: “Leefde Bosch nu, dan had hij denk ik graphic novels gemaakt.”

Deel dit op sociale media:

    Je kan reageren